Melis
Yeni Üye
Psikolog Şule Öncü kimdir? Benim dikkatimi çeken tarafı ne?
Psikolojiyle, özellikle de ilişkiler ve insanların birbirine neden bu kadar kolay kırıldığı meselesiyle ilgileniyorsanız Şule Öncü ismi bir noktada karşınıza çıkıyor. Ben de kendisini yalnızca “ilişki tavsiyesi veren bir psikolog” çerçevesine sıkıştırmanın doğru olmadığını düşünüyorum. Çünkü Öncü’nün çalışma alanları yetişkin birey terapisi, çift terapisi ve sinematerapi atölyelerini kapsıyor; ayrıca psikoloji üzerine yazıyor ve kitaplar yayımlıyor. Kendi biyografisinde Boğaziçi Üniversitesi Psikoloji Bölümü mezunu olduğunu, aile ve çift terapisi ile psikodrama eğitimleri aldığını ve klinik psikoloji yüksek lisans tez çalışmasında yakınlık, tutku, bağlılık ve duygusal zekâ arasındaki ilişkileri araştırdığını belirtiyor.
Burada önemli bir ayrıntı var: İnternette Öncü hakkında “psikolog”, “psikoterapist” ve “klinik psikolog” ifadeleri farklı kaynaklarda kullanılıyor. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü onu “psikoterapist, yazar, şair” olarak tanımlarken, bazı sağlık platformları “klinik psikolog” şeklinde listeliyor. Bu nedenle bir uzman hakkında konuşurken, internet profillerindeki unvanları birbirinin yerine kullanmak yerine kişinin kendi biyografisindeki eğitim ve çalışma alanlarına bakmak daha sağlıklı.
Öncü’nün ilginç taraflarından biri de psikoloji ile edebiyat ve sinema arasında bağlantı kurması. Geçmişinde metin yazarlığı, grafik tasarım ve sanat yönetmenliği bulunuyor; psikoterapi çalışmalarının yanında edebiyat üretmeye de devam etmiş. Bu geçmiş, onun psikolojik konuları yalnızca akademik kavramlarla değil, hikâye, ilişki ve insan davranışları üzerinden ele almasını kısmen açıklayabilir.
“Yatıyorum Bir Şey Diyor musun?” neden önemli?
Şule Öncü’nün özellikle ilişkiler konusundaki yaklaşımını anlamak isteyenlerin karşısına çıkan temel eserlerden biri Yatıyorum Bir Şey Diyor musun?. Kitap 2017’de Doğan Novus tarafından yayımlandı ve ilişkiler, bağlanma, yakınlık-mesafe, aşk, ayrılık, aldatma, kadınlık-erkeklik, sosyal medya ve çevrimiçi ilişkiler gibi başlıklara odaklanıyor.
Bence burada dikkat edilmesi gereken nokta, Öncü’nün kadın ve erkek davranışlarını birbirinden tamamen kopuk iki dünya olarak ele almaması. İlişkinin içinde kişinin geçmişi, bağlanma biçimi, aile deneyimleri, yakınlık ihtiyacı ve sınırları gibi unsurlar da devreye giriyor.
Örneğin aynı “mesajıma neden cevap vermedi?” olayını düşünelim. Bir kişi bunu veri olarak ele alıp “Son üç haftada iletişim sıklığımız azaldı, dolayısıyla ilişkide bir değişiklik var” diyebilir. Başka biri ise “Bana değer vermiyor olabilir, çünkü geçmişte de terk edilme deneyimim oldu” diye düşünebilir. Bir üçüncü kişi ise meseleyi doğrudan cinsiyet üzerinden açıklamaya çalışabilir: “Erkekler zaten böyledir” veya “Kadınlar zaten ilgiyi böyle gösterir.”
İlk iki yaklaşım psikolojik açıdan araştırmaya daha elverişliyken üçüncüsü çoğu zaman fazla genelleyicidir.
Erkeklerin objektif, kadınların duygusal olduğu gerçekten doğru mu?
Forumlarda bu konu tartışılırken sık sık şu tür cümlelere rastlıyoruz: “Erkekler mantığıyla, kadınlar duygularıyla hareket eder.” Bana göre bu cümle hem bilimsel açıdan fazla basit hem de gerçek hayattaki çeşitliliği açıklamakta yetersiz.
Psikoloji literatüründeki önemli çalışmalardan biri Janet Hyde’ın “Gender Similarities Hypothesis” yaklaşımıdır. Hyde, kadınlar ve erkeklerin psikolojik özellikler açısından çoğu değişkende birbirinden dramatik biçimde ayrılmadığını; farklılıkların bulunduğu alanlarda bile bunların çoğu zaman sanıldığından daha küçük olduğunu savunuyor.
Dolayısıyla “erkek = veri, kadın = duygu” şeklindeki bir denklem bilimsel bir gerçeklik değil, toplumsal bir şablon.
Ama bu, kadınlar ve erkekler arasında hiçbir ortalama fark bulunmadığı anlamına da gelmiyor. Örneğin öz-bilinçli duygular üzerine yapılan geniş bir meta-analiz 382 çalışmadan ve 236 binden fazla değerlendirmeden elde edilen sonuçları incelemiş; suçluluk ve utançta küçük düzeyde cinsiyet farklılıkları bulunurken mahcubiyet ve gururun bazı biçimlerinde kadınlarla erkeklerin oldukça benzer olduğu görülmüş.
Bu ayrım çok önemli. Çünkü “fark yok” demek de “kadınlar ve erkekler tamamen farklıdır” demek kadar hatalı olabilir.
Aynı ilişki sorununa farklı bakışlar nasıl ortaya çıkabilir?
Diyelim ki bir çift sürekli tartışıyor. Erkek partner “Bizim tartışmalarımız son altı ayda arttı, haftada üç-dört kez aynı konu gündeme geliyor” diyebilir. Bu yaklaşım gerçekten veri odaklı olabilir. Ancak bunun erkek olduğu için böyle düşündüğünü söylemek doğru olmaz. Aynı şekilde kadın partner “Kendimi bu ilişkinin içinde yalnız hissediyorum” diyorsa bunu sırf kadın olduğu için “duygusal davranıyor” diye küçümsemek de doğru değildir.
Hatta ikisi aynı anda doğru olabilir.
Bir ilişkide tartışma sıklığının artması ölçülebilir bir veridir. Fakat tartışmanın kişi üzerinde yarattığı yalnızlık, kaygı veya değersizlik hissi de ilişkinin gerçek bir parçasıdır. Psikoterapinin güçlü taraflarından biri tam olarak burada ortaya çıkar: Sayılabilir davranış ile kişinin o davranışa yüklediği anlamı birbirinden koparmamak.
Şule Öncü’nün kendi yazılarında da terapistin yalnızca teknik bilgiye sahip olmasının yeterli olmadığı; analitik ve duygusal zekâ, empati, sağduyu ve farklı açılardan bakabilme esnekliğinin önemli olduğu vurgulanıyor.
Bu açıdan bakınca Öncü’nün yaklaşımını “kadınların duygularını savunan bir yaklaşım” veya “erkekleri objektif olmaya çağıran bir yaklaşım” şeklinde sınıflandırmak bana fazla dar geliyor. Daha doğru tanım, kişinin davranışını hem bireysel psikolojisi hem de ilişki bağlamı içinde değerlendirmeye çalışan bir yaklaşım olur.
Toplumsal etkiler neden göz ardı edilmemeli?
Burada kadınların ve erkeklerin farklı deneyimlerinden söz etmek önemli. Ancak “kadınlar şöyle, erkekler böyle” demek yerine, insanların hangi toplumsal beklentilerle yetiştirildiğini konuşmak daha açıklayıcı olabilir.
Örneğin bir erkek çocuk küçük yaşlardan itibaren ağlamaması, güçlü olması, sorunlarını kendi başına çözmesi gerektiğini öğrenmiş olabilir. Yetişkin olduğunda duygusal bir problemi “Bunda büyütülecek ne var?” diyerek bastırması şaşırtıcı olmaz.
Başka bir erkek ise tam tersine duygularını konuşabilen, terapi deneyimi olan ve ilişkisindeki duygusal ayrıntıları oldukça iyi fark eden biri olabilir.
Aynı şekilde bir kadın, çevresinden sürekli fedakârlık yapmasının beklendiği bir ailede büyümüşse ilişkide kendi sınırlarını korumakta zorlanabilir. Başka bir kadın ise ekonomik bağımsızlığı, güçlü sosyal çevresi ve sağlıklı aile ilişkileri sayesinde oldukça net sınırlar geliştirmiş olabilir.
Yani cinsiyet tek başına yeterli açıklayıcı değişken değildir.
Nitekim toplumsal cinsiyet kalıplarına ilişkin 1946-2018 arasındaki 16 ulusal temsili ABD kamuoyu araştırmasını bir araya getiren meta-analiz, toplumsal cinsiyet stereotiplerinin zaman içinde değiştiğini gösteriyor. Kadınların “communion” olarak adlandırılan sıcaklık, yakınlık ve duygusal özelliklerdeki göreli avantajına ilişkin algı artarken, yeterlilik konusundaki kadın-erkek eşitliği algısı da zaman içinde yükselmiş.
Psikolojiyle, özellikle de ilişkiler ve insanların birbirine neden bu kadar kolay kırıldığı meselesiyle ilgileniyorsanız Şule Öncü ismi bir noktada karşınıza çıkıyor. Ben de kendisini yalnızca “ilişki tavsiyesi veren bir psikolog” çerçevesine sıkıştırmanın doğru olmadığını düşünüyorum. Çünkü Öncü’nün çalışma alanları yetişkin birey terapisi, çift terapisi ve sinematerapi atölyelerini kapsıyor; ayrıca psikoloji üzerine yazıyor ve kitaplar yayımlıyor. Kendi biyografisinde Boğaziçi Üniversitesi Psikoloji Bölümü mezunu olduğunu, aile ve çift terapisi ile psikodrama eğitimleri aldığını ve klinik psikoloji yüksek lisans tez çalışmasında yakınlık, tutku, bağlılık ve duygusal zekâ arasındaki ilişkileri araştırdığını belirtiyor.
Burada önemli bir ayrıntı var: İnternette Öncü hakkında “psikolog”, “psikoterapist” ve “klinik psikolog” ifadeleri farklı kaynaklarda kullanılıyor. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü onu “psikoterapist, yazar, şair” olarak tanımlarken, bazı sağlık platformları “klinik psikolog” şeklinde listeliyor. Bu nedenle bir uzman hakkında konuşurken, internet profillerindeki unvanları birbirinin yerine kullanmak yerine kişinin kendi biyografisindeki eğitim ve çalışma alanlarına bakmak daha sağlıklı.
Öncü’nün ilginç taraflarından biri de psikoloji ile edebiyat ve sinema arasında bağlantı kurması. Geçmişinde metin yazarlığı, grafik tasarım ve sanat yönetmenliği bulunuyor; psikoterapi çalışmalarının yanında edebiyat üretmeye de devam etmiş. Bu geçmiş, onun psikolojik konuları yalnızca akademik kavramlarla değil, hikâye, ilişki ve insan davranışları üzerinden ele almasını kısmen açıklayabilir.
“Yatıyorum Bir Şey Diyor musun?” neden önemli?
Şule Öncü’nün özellikle ilişkiler konusundaki yaklaşımını anlamak isteyenlerin karşısına çıkan temel eserlerden biri Yatıyorum Bir Şey Diyor musun?. Kitap 2017’de Doğan Novus tarafından yayımlandı ve ilişkiler, bağlanma, yakınlık-mesafe, aşk, ayrılık, aldatma, kadınlık-erkeklik, sosyal medya ve çevrimiçi ilişkiler gibi başlıklara odaklanıyor.
Bence burada dikkat edilmesi gereken nokta, Öncü’nün kadın ve erkek davranışlarını birbirinden tamamen kopuk iki dünya olarak ele almaması. İlişkinin içinde kişinin geçmişi, bağlanma biçimi, aile deneyimleri, yakınlık ihtiyacı ve sınırları gibi unsurlar da devreye giriyor.
Örneğin aynı “mesajıma neden cevap vermedi?” olayını düşünelim. Bir kişi bunu veri olarak ele alıp “Son üç haftada iletişim sıklığımız azaldı, dolayısıyla ilişkide bir değişiklik var” diyebilir. Başka biri ise “Bana değer vermiyor olabilir, çünkü geçmişte de terk edilme deneyimim oldu” diye düşünebilir. Bir üçüncü kişi ise meseleyi doğrudan cinsiyet üzerinden açıklamaya çalışabilir: “Erkekler zaten böyledir” veya “Kadınlar zaten ilgiyi böyle gösterir.”
İlk iki yaklaşım psikolojik açıdan araştırmaya daha elverişliyken üçüncüsü çoğu zaman fazla genelleyicidir.
Erkeklerin objektif, kadınların duygusal olduğu gerçekten doğru mu?
Forumlarda bu konu tartışılırken sık sık şu tür cümlelere rastlıyoruz: “Erkekler mantığıyla, kadınlar duygularıyla hareket eder.” Bana göre bu cümle hem bilimsel açıdan fazla basit hem de gerçek hayattaki çeşitliliği açıklamakta yetersiz.
Psikoloji literatüründeki önemli çalışmalardan biri Janet Hyde’ın “Gender Similarities Hypothesis” yaklaşımıdır. Hyde, kadınlar ve erkeklerin psikolojik özellikler açısından çoğu değişkende birbirinden dramatik biçimde ayrılmadığını; farklılıkların bulunduğu alanlarda bile bunların çoğu zaman sanıldığından daha küçük olduğunu savunuyor.
Dolayısıyla “erkek = veri, kadın = duygu” şeklindeki bir denklem bilimsel bir gerçeklik değil, toplumsal bir şablon.
Ama bu, kadınlar ve erkekler arasında hiçbir ortalama fark bulunmadığı anlamına da gelmiyor. Örneğin öz-bilinçli duygular üzerine yapılan geniş bir meta-analiz 382 çalışmadan ve 236 binden fazla değerlendirmeden elde edilen sonuçları incelemiş; suçluluk ve utançta küçük düzeyde cinsiyet farklılıkları bulunurken mahcubiyet ve gururun bazı biçimlerinde kadınlarla erkeklerin oldukça benzer olduğu görülmüş.
Bu ayrım çok önemli. Çünkü “fark yok” demek de “kadınlar ve erkekler tamamen farklıdır” demek kadar hatalı olabilir.
Aynı ilişki sorununa farklı bakışlar nasıl ortaya çıkabilir?
Diyelim ki bir çift sürekli tartışıyor. Erkek partner “Bizim tartışmalarımız son altı ayda arttı, haftada üç-dört kez aynı konu gündeme geliyor” diyebilir. Bu yaklaşım gerçekten veri odaklı olabilir. Ancak bunun erkek olduğu için böyle düşündüğünü söylemek doğru olmaz. Aynı şekilde kadın partner “Kendimi bu ilişkinin içinde yalnız hissediyorum” diyorsa bunu sırf kadın olduğu için “duygusal davranıyor” diye küçümsemek de doğru değildir.
Hatta ikisi aynı anda doğru olabilir.
Bir ilişkide tartışma sıklığının artması ölçülebilir bir veridir. Fakat tartışmanın kişi üzerinde yarattığı yalnızlık, kaygı veya değersizlik hissi de ilişkinin gerçek bir parçasıdır. Psikoterapinin güçlü taraflarından biri tam olarak burada ortaya çıkar: Sayılabilir davranış ile kişinin o davranışa yüklediği anlamı birbirinden koparmamak.
Şule Öncü’nün kendi yazılarında da terapistin yalnızca teknik bilgiye sahip olmasının yeterli olmadığı; analitik ve duygusal zekâ, empati, sağduyu ve farklı açılardan bakabilme esnekliğinin önemli olduğu vurgulanıyor.
Bu açıdan bakınca Öncü’nün yaklaşımını “kadınların duygularını savunan bir yaklaşım” veya “erkekleri objektif olmaya çağıran bir yaklaşım” şeklinde sınıflandırmak bana fazla dar geliyor. Daha doğru tanım, kişinin davranışını hem bireysel psikolojisi hem de ilişki bağlamı içinde değerlendirmeye çalışan bir yaklaşım olur.
Toplumsal etkiler neden göz ardı edilmemeli?
Burada kadınların ve erkeklerin farklı deneyimlerinden söz etmek önemli. Ancak “kadınlar şöyle, erkekler böyle” demek yerine, insanların hangi toplumsal beklentilerle yetiştirildiğini konuşmak daha açıklayıcı olabilir.
Örneğin bir erkek çocuk küçük yaşlardan itibaren ağlamaması, güçlü olması, sorunlarını kendi başına çözmesi gerektiğini öğrenmiş olabilir. Yetişkin olduğunda duygusal bir problemi “Bunda büyütülecek ne var?” diyerek bastırması şaşırtıcı olmaz.
Başka bir erkek ise tam tersine duygularını konuşabilen, terapi deneyimi olan ve ilişkisindeki duygusal ayrıntıları oldukça iyi fark eden biri olabilir.
Aynı şekilde bir kadın, çevresinden sürekli fedakârlık yapmasının beklendiği bir ailede büyümüşse ilişkide kendi sınırlarını korumakta zorlanabilir. Başka bir kadın ise ekonomik bağımsızlığı, güçlü sosyal çevresi ve sağlıklı aile ilişkileri sayesinde oldukça net sınırlar geliştirmiş olabilir.
Yani cinsiyet tek başına yeterli açıklayıcı değişken değildir.
Nitekim toplumsal cinsiyet kalıplarına ilişkin 1946-2018 arasındaki 16 ulusal temsili ABD kamuoyu araştırmasını bir araya getiren meta-analiz, toplumsal cinsiyet stereotiplerinin zaman içinde değiştiğini gösteriyor. Kadınların “communion” olarak adlandırılan sıcaklık, yakınlık ve duygusal özelliklerdeki göreli avantajına ilişkin algı artarken, yeterlilik konusundaki kadın-erkek eşitliği algısı da zaman içinde yükselmiş.