Melis
Yeni Üye
Risk Yönetimi Hiyerarşisinin En Sonunda Ne Vardır? Tehlikelerle Vedalaşmanın Pek de Romantik Olmayan Hikâyesi
Geçen gün iş yerinde bir arkadaşım, “Bizim şirkette risk yönetimi diye bir şey var mı?” diye sordu. Ben de gayet ciddi bir ifadeyle, “Var tabii, geçen hafta müdür tehlikeli kabloya takılıp düşmesin diye kablonun yanına sandalye koyduk!” dedim. Birkaç saniyelik sessizliğin ardından hepimiz güldük. Fakat işin komik tarafı şuydu: Sandalye kabloyu ortadan kaldırmamıştı, yalnızca tehlikenin yanına yeni bir engel eklemişti. Üstelik artık biri kabloya takılmasa bile sandalyeye çarpabilirdi. Kısacası bir riski yönetmeye çalışırken yeni bir risk üretmiştik.
İşte risk yönetiminin mantığını anlamak için bundan daha güzel bir örnek bulmak zor. Çünkü bazen tehlikeyi ortadan kaldırmak yerine çevresine küçük önlemler diziyoruz. Sonra da kendimizi dünyanın en güvenli insanları ilan ediyoruz. Oysa risk yönetimi, tehlikeye renkli bir uyarı levhası asıp vicdanımızı rahatlatmaktan çok daha fazlasıdır.
Peki, risk yönetimi hiyerarşisinin en sonunda ne vardır? Cevap oldukça açık: Kişisel koruyucu donanım kullanımı. Baret, koruyucu gözlük, eldiven, işitme koruyucusu, emniyet kemeri ve solunum maskesi gibi ekipmanlar bu basamakta yer alır. Ancak bu noktaya gelmeden önce neden başka seçeneklerin değerlendirilmesi gerektiğini anlamak, konunun asıl püf noktasıdır.
1. Risk Yönetimi Hiyerarşisi Nedir? Önce Merdiveni Tanıyalım
Risk yönetimi hiyerarşisi, iş yerlerinde tehlikeleri kontrol altına almak için kullanılabilecek yöntemleri etkililiklerine göre sıralayan sistematik bir yaklaşımdır. İş sağlığı ve güvenliği alanında yaygın olarak kullanılan kontrol hiyerarşisi, en güçlü önlemlerden başlayarak daha çok kişisel korunmaya dayanan yöntemlere doğru ilerler.
Bunu beş katlı bir bina gibi düşünelim. En üst katta tehlikeyi tamamen ortadan kaldıran yöntemler, en alt katta ise çalışanı tehlikenin etkilerinden korumaya yönelik ekipmanlar bulunur. Binanın en alt katında olmak, oradaki yöntemin gereksiz olduğu anlamına gelmez. Yalnızca tek başına yeterli olmayabileceğini gösterir.
Hiyerarşinin yaygın kabul gören sıralaması şöyledir:
1. Tehlikeyi ortadan kaldırma (eliminasyon): Tehlikenin kaynağını tamamen yok etmek.
2. Daha az tehlikeli olanla değiştirme (ikame): Tehlikeli maddeyi, malzemeyi veya işlemi daha güvenli bir alternatifle değiştirmek.
3. Mühendislik kontrolleri: Tehlikeyi çalışanla temas etmeden önce kontrol altına almak; örneğin makine koruyucuları, kapalı sistemler ve havalandırma kullanmak.
4. İdari kontroller: Eğitim, çalışma prosedürleri, erişim kısıtlamaları, iş rotasyonu ve güvenli çalışma planları gibi yöntemlerden yararlanmak.
5. Kişisel koruyucu donanım (KKD): Çalışanın maruz kalabileceği tehlikelere karşı uygun koruyucu ekipman kullanmasını sağlamak.
Bu sıralamanın temel mantığı şudur: Mümkünse tehlikeyi kaynağında ortadan kaldırmak, mümkün değilse etkisini azaltmak ve ancak bundan sonra çalışanın kişisel korunmasına güvenmek.
Çünkü en iyi koruyucu ekipman bile yanlış seçilebilir, zarar görebilir, uygun takılmayabilir veya çalışma sırasında çıkarılabilir. İnsan faktörü devreye girdiğinde güvenlik planlarının da gerçek hayatla yüzleşmesi gerekir.
2. Son Basamak Neden Kişisel Koruyucu Donanımdır?
Diyelim ki bir marangoz atölyesinde ahşap kesimi yapılıyor. Makinenin bıçağı kesilme riski oluşturuyor. İlk akla gelen çözüm, çalışanlara kesilmeye dayanıklı eldiven vermek olabilir. Ancak burada kritik bir soru var: Eldiven, hareketli makine parçalarıyla çalışırken gerçekten uygun ve güvenli mi?
Bazı makinelerde eldiven, dönen parçalara takılarak daha büyük bir tehlike yaratabilir. Dolayısıyla koruyucu ekipman seçimi bile yapılan işin özelliklerine göre değerlendirilmelidir.
Daha etkili yaklaşım, öncelikle makinenin güvenli tasarlanmasını, uygun koruyucuların kullanılmasını ve tehlikeli bölgelere erişimin engellenmesini sağlamaktır. Çalışanların eğitimi ve güvenli çalışma talimatları da bu önlemleri destekler. Gerekli olduğu durumlarda, yapılan risk değerlendirmesine uygun kişisel koruyucu donanım ayrıca kullanılır.
Buradaki temel düşünce, çalışanı tehlikeye dayanıklı hâle getirmek yerine tehlikenin çalışana ulaşmasını önlemektir.
Bir başka örnek verelim. İnşaat alanında yukarıdan cisim düşme riski varsa baret kullanmak son derece önemlidir. Fakat yalnızca baret dağıtmak yeterli bir güvenlik stratejisi sayılmaz. Malzemelerin güvenli istiflenmesi, çalışma alanının düzenlenmesi, uygun koruyucu sistemlerin kurulması ve tehlikeli bölgelerin kontrol edilmesi de gerekir.
Baret, bazı darbelerin etkisini azaltabilir; ancak her türlü düşen cisme, her darbe şiddetine veya bütün kafa yaralanmalarına karşı mutlak koruma sağlamaz.
Kısacası son basamak, güvenliğin son derece önemsiz olduğu yer değil, korumanın yalnızca kişisel ekipmana bırakılmaması gereken yer olarak anlaşılmalıdır.
3. Baret Takınca Süper Kahraman mı Oluyoruz?
İş güvenliği eğitimlerinde sık karşılaşılan bir durum vardır: Çalışana yeni bir baret verilir, baretin nasıl takılacağı anlatılır ve konu kapanır. Herkes kendisini daha güvende hisseder. Bir süre sonra da baret, iş güvenliğinin sembolüne dönüşür.
Ancak baretin başımızda bulunması, tehlikelerin ortadan kalktığını göstermez. Üstelik her baret aynı işi yapmaz. Kullanılacak ekipmanın karşılaşılabilecek risklere uygun olması, doğru bedende seçilmesi, üretici talimatlarına göre kullanılması ve gerekli kontrollerinin yapılması gerekir.
Aynı durum diğer koruyucu ekipmanlar için de geçerlidir.
- Koruyucu gözlük, uygun olduğu tehlikelere karşı gözleri korur; ancak yüzün tamamını her durumda korumaz.
- İşitme koruyucuları, doğru seçilip uygun şekilde kullanıldığında gürültü maruziyetini azaltmaya yardımcı olur.
- Solunum koruyucuları, kirleticinin türüne, yoğunluğuna ve çalışma koşullarına uygun seçilmelidir. Her maske her gazı, buharı veya tozu engellemez.
- Emniyet kemeri ve düşüş durdurma sistemleri, uygun bağlantı noktaları, doğru kullanım ve kurtarma planıyla birlikte değerlendirilmelidir.
- Kimyasal koruyucu eldivenler, temas edilen maddenin özelliklerine uygun olmalıdır. Her eldiven her kimyasala karşı dayanıklı değildir.
Bir de işin psikolojik tarafı var. İnsan, kendisini koruyan bir ekipman kullandığında bazen gereğinden fazla cesur davranabilir. Buna güvenlik yanılsaması diyebiliriz. “Baretim var, bir şey olmaz” düşüncesi, aslında daha dikkatli olmamız gereken anda bizi dikkatsizliğe sürükleyebilir.
Geçen gün iş yerinde bir arkadaşım, “Bizim şirkette risk yönetimi diye bir şey var mı?” diye sordu. Ben de gayet ciddi bir ifadeyle, “Var tabii, geçen hafta müdür tehlikeli kabloya takılıp düşmesin diye kablonun yanına sandalye koyduk!” dedim. Birkaç saniyelik sessizliğin ardından hepimiz güldük. Fakat işin komik tarafı şuydu: Sandalye kabloyu ortadan kaldırmamıştı, yalnızca tehlikenin yanına yeni bir engel eklemişti. Üstelik artık biri kabloya takılmasa bile sandalyeye çarpabilirdi. Kısacası bir riski yönetmeye çalışırken yeni bir risk üretmiştik.
İşte risk yönetiminin mantığını anlamak için bundan daha güzel bir örnek bulmak zor. Çünkü bazen tehlikeyi ortadan kaldırmak yerine çevresine küçük önlemler diziyoruz. Sonra da kendimizi dünyanın en güvenli insanları ilan ediyoruz. Oysa risk yönetimi, tehlikeye renkli bir uyarı levhası asıp vicdanımızı rahatlatmaktan çok daha fazlasıdır.
Peki, risk yönetimi hiyerarşisinin en sonunda ne vardır? Cevap oldukça açık: Kişisel koruyucu donanım kullanımı. Baret, koruyucu gözlük, eldiven, işitme koruyucusu, emniyet kemeri ve solunum maskesi gibi ekipmanlar bu basamakta yer alır. Ancak bu noktaya gelmeden önce neden başka seçeneklerin değerlendirilmesi gerektiğini anlamak, konunun asıl püf noktasıdır.
1. Risk Yönetimi Hiyerarşisi Nedir? Önce Merdiveni Tanıyalım
Risk yönetimi hiyerarşisi, iş yerlerinde tehlikeleri kontrol altına almak için kullanılabilecek yöntemleri etkililiklerine göre sıralayan sistematik bir yaklaşımdır. İş sağlığı ve güvenliği alanında yaygın olarak kullanılan kontrol hiyerarşisi, en güçlü önlemlerden başlayarak daha çok kişisel korunmaya dayanan yöntemlere doğru ilerler.
Bunu beş katlı bir bina gibi düşünelim. En üst katta tehlikeyi tamamen ortadan kaldıran yöntemler, en alt katta ise çalışanı tehlikenin etkilerinden korumaya yönelik ekipmanlar bulunur. Binanın en alt katında olmak, oradaki yöntemin gereksiz olduğu anlamına gelmez. Yalnızca tek başına yeterli olmayabileceğini gösterir.
Hiyerarşinin yaygın kabul gören sıralaması şöyledir:
1. Tehlikeyi ortadan kaldırma (eliminasyon): Tehlikenin kaynağını tamamen yok etmek.
2. Daha az tehlikeli olanla değiştirme (ikame): Tehlikeli maddeyi, malzemeyi veya işlemi daha güvenli bir alternatifle değiştirmek.
3. Mühendislik kontrolleri: Tehlikeyi çalışanla temas etmeden önce kontrol altına almak; örneğin makine koruyucuları, kapalı sistemler ve havalandırma kullanmak.
4. İdari kontroller: Eğitim, çalışma prosedürleri, erişim kısıtlamaları, iş rotasyonu ve güvenli çalışma planları gibi yöntemlerden yararlanmak.
5. Kişisel koruyucu donanım (KKD): Çalışanın maruz kalabileceği tehlikelere karşı uygun koruyucu ekipman kullanmasını sağlamak.
Bu sıralamanın temel mantığı şudur: Mümkünse tehlikeyi kaynağında ortadan kaldırmak, mümkün değilse etkisini azaltmak ve ancak bundan sonra çalışanın kişisel korunmasına güvenmek.
Çünkü en iyi koruyucu ekipman bile yanlış seçilebilir, zarar görebilir, uygun takılmayabilir veya çalışma sırasında çıkarılabilir. İnsan faktörü devreye girdiğinde güvenlik planlarının da gerçek hayatla yüzleşmesi gerekir.
2. Son Basamak Neden Kişisel Koruyucu Donanımdır?
Diyelim ki bir marangoz atölyesinde ahşap kesimi yapılıyor. Makinenin bıçağı kesilme riski oluşturuyor. İlk akla gelen çözüm, çalışanlara kesilmeye dayanıklı eldiven vermek olabilir. Ancak burada kritik bir soru var: Eldiven, hareketli makine parçalarıyla çalışırken gerçekten uygun ve güvenli mi?
Bazı makinelerde eldiven, dönen parçalara takılarak daha büyük bir tehlike yaratabilir. Dolayısıyla koruyucu ekipman seçimi bile yapılan işin özelliklerine göre değerlendirilmelidir.
Daha etkili yaklaşım, öncelikle makinenin güvenli tasarlanmasını, uygun koruyucuların kullanılmasını ve tehlikeli bölgelere erişimin engellenmesini sağlamaktır. Çalışanların eğitimi ve güvenli çalışma talimatları da bu önlemleri destekler. Gerekli olduğu durumlarda, yapılan risk değerlendirmesine uygun kişisel koruyucu donanım ayrıca kullanılır.
Buradaki temel düşünce, çalışanı tehlikeye dayanıklı hâle getirmek yerine tehlikenin çalışana ulaşmasını önlemektir.
Bir başka örnek verelim. İnşaat alanında yukarıdan cisim düşme riski varsa baret kullanmak son derece önemlidir. Fakat yalnızca baret dağıtmak yeterli bir güvenlik stratejisi sayılmaz. Malzemelerin güvenli istiflenmesi, çalışma alanının düzenlenmesi, uygun koruyucu sistemlerin kurulması ve tehlikeli bölgelerin kontrol edilmesi de gerekir.
Baret, bazı darbelerin etkisini azaltabilir; ancak her türlü düşen cisme, her darbe şiddetine veya bütün kafa yaralanmalarına karşı mutlak koruma sağlamaz.
Kısacası son basamak, güvenliğin son derece önemsiz olduğu yer değil, korumanın yalnızca kişisel ekipmana bırakılmaması gereken yer olarak anlaşılmalıdır.
3. Baret Takınca Süper Kahraman mı Oluyoruz?
İş güvenliği eğitimlerinde sık karşılaşılan bir durum vardır: Çalışana yeni bir baret verilir, baretin nasıl takılacağı anlatılır ve konu kapanır. Herkes kendisini daha güvende hisseder. Bir süre sonra da baret, iş güvenliğinin sembolüne dönüşür.
Ancak baretin başımızda bulunması, tehlikelerin ortadan kalktığını göstermez. Üstelik her baret aynı işi yapmaz. Kullanılacak ekipmanın karşılaşılabilecek risklere uygun olması, doğru bedende seçilmesi, üretici talimatlarına göre kullanılması ve gerekli kontrollerinin yapılması gerekir.
Aynı durum diğer koruyucu ekipmanlar için de geçerlidir.
- Koruyucu gözlük, uygun olduğu tehlikelere karşı gözleri korur; ancak yüzün tamamını her durumda korumaz.
- İşitme koruyucuları, doğru seçilip uygun şekilde kullanıldığında gürültü maruziyetini azaltmaya yardımcı olur.
- Solunum koruyucuları, kirleticinin türüne, yoğunluğuna ve çalışma koşullarına uygun seçilmelidir. Her maske her gazı, buharı veya tozu engellemez.
- Emniyet kemeri ve düşüş durdurma sistemleri, uygun bağlantı noktaları, doğru kullanım ve kurtarma planıyla birlikte değerlendirilmelidir.
- Kimyasal koruyucu eldivenler, temas edilen maddenin özelliklerine uygun olmalıdır. Her eldiven her kimyasala karşı dayanıklı değildir.
Bir de işin psikolojik tarafı var. İnsan, kendisini koruyan bir ekipman kullandığında bazen gereğinden fazla cesur davranabilir. Buna güvenlik yanılsaması diyebiliriz. “Baretim var, bir şey olmaz” düşüncesi, aslında daha dikkatli olmamız gereken anda bizi dikkatsizliğe sürükleyebilir.